解剖学

解剖学 · 7.2

頭部:頭皮と顔面

Head — Scalp & face

応用トピック
中枢性・末梢性顔面神経麻痺の鑑別、末梢性麻痺の原因と鑑別診断小児顔面神経麻痺
疾患
海綿静脈洞血栓症
症状
眼瞼外反眼瞼欠損眼瞼内反兎眼睫毛内反

🧠 頭皮は5層、顔面は・顔面神経・三叉神経感覚・顔面血管で読む。 顔面神経は「動かす」、三叉神経は「感じる」という分担が基本である。

頭皮の5層

頭皮はSCALPの語で5層に整理する。

層 ポイント
皮膚 毛包・が多い
血管が固定され、出血しやすい
を連結
感染が広がりやすい danger area
頭蓋骨外面の

表情筋

は第2咽頭弓由来で、顔面神経に支配される。多くは骨や筋膜から起こり、皮膚へ停止するため、皮膚を動かして表情を作る。

筋 作用
口を閉じる、口唇をすぼめる
頬を歯列へ押しつけ、を助ける
口角を上外側へ引く
を上げる、頭皮を動かす
頸部皮膚を緊張させる

顔面神経

顔面神経は橋延髄移行部から出てに入り、のを走ったのちから頭蓋外へ出て、耳下腺内で枝分かれする。耳下腺内を通るが、耳下腺を支配するではない(耳下腺の分泌はが担う)。

の走行と耳下腺内での5終枝への分岐を示す。

flowchart TD
  A["顔面神経(CN VII)<br>橋延髄移行部から出る"]
  A ---|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='internal auditory canal (IAC)'>内耳道</span> → <span class='jp-term jp-term-diagram' title='facial canal'>顔面神経管</span>"| B["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='Intratemporal'>側頭骨内</span>を走る"]
  B -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='greater petrosal nerve'>大錐体神経</span>"| C["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='pterygopalatine ganglion'>翼口蓋神経節</span><br><span class='jp-term jp-term-diagram' title='lacrimal gland'>涙腺</span>・鼻腺の分泌"]
  B -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='nerve to stapedius'>アブミ骨筋神経</span>"| D["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='stapedius'>アブミ骨筋</span>"]
  B -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='chorda tympani'>鼓索神経</span>"| E["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='anterior (part of the) tongue'>舌前</span>2/3の味覚<br><span class='jp-term jp-term-diagram' title='submandibular gland'>顎下腺</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='sublingual gland'>舌下腺</span>"]
  B ---|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='stylomastoid foramen'>茎乳突孔</span>を出る"| F["耳下腺内で神経叢を作る"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='temporal branches'>側頭枝</span>"| G1["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontalis muscle'>前頭筋</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='orbicularis oculi'>眼輪筋</span>上部"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='zygomatic branches'>頬骨枝</span>"| G2["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='orbicularis oculi'>眼輪筋</span>"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='buccal branches'>頬筋枝</span>"| G3["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='buccinator'>頬筋</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='orbicularis oris'>口輪筋</span>"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='marginal mandibular branch'>下顎縁枝</span>"| G4["下唇の<span class='jp-term jp-term-diagram' title='depression'>下制</span>筋"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='cervical branch'>頸枝</span>"| G5["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='platysma'>広頸筋</span>"]
枝 主な支配
、上部
、周囲
下口唇周囲

💡 顔面神経は表情運動、三叉神経は顔面感覚。 では運動が障害される。

💡 麻痺ではが保たれる。 を支配するは両側大脳皮質からを受けるため、片側の(脳卒中など)では皮質からの支配での動きが保たれる。麻痺(以下の障害、など)ではを含む同側顔面全体が麻痺する。

三叉神経の顔面感覚

枝 顔面感覚領域
前額、上眼瞼、
下眼瞼、頬、
下口唇、下顎、の一部

V1は、V2は、V3はを通ってを出たのち、それぞれさらに枝分かれして顔面の感覚領域を分担する。

3枝それぞれが頭蓋底の別の孔を通る(・・)。 V1は・・に分かれ、はさらに眼窩上神経と上神経へ分かれる。

この階層はV1の代表的な整理であり、V2・V3にも頭蓋底を出た後の複数段階の分岐があるため、V1だけに特有の一般則ではない。1

flowchart TD
  A["三叉神経(CN V)"]
  A --> V1["V1:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='ophthalmic nerve'>眼神経</span><br><span class='jp-term jp-term-diagram' title='superior orbital fissure'>上眼窩裂</span>を通る"]
  V1 --> F["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontal nerve'>前頭神経</span>"]
  V1 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='lacrimal nerve'>涙腺神経</span>"| L["上眼瞼外側・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='lacrimal gland'>涙腺</span>部"]
  V1 --> NC["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='nasociliary nerve'>鼻毛様体神経</span>"]
  F -->|"眼窩上神経"| F1["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontal scalp'>前頭部</span>正中〜側方"]
  F -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='trochlea'>滑車</span>上神経"| F2["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontal scalp'>前頭部</span>内側・上眼瞼内側"]
  NC -->|"外鼻枝"| NC1["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='nasal tip'>鼻尖</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='ala nasi'>鼻翼</span>"]

V2・V3も深部で枝分かれし、その末梢皮枝が顔面へ出る。 通る孔が違い(・)、 代表的な皮膚はとに分かれる。

flowchart TD
  A2["三叉神経(CN V)"]
  A2 --> V2["V2:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='maxillary nerve'>上顎神経</span><br><span class='jp-term jp-term-diagram' title='foramen rotundum'>正円孔</span>を通る"]
  A2 --> V3["V3:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='mandibular nerve, V3'>下顎神経</span><br><span class='jp-term jp-term-diagram' title='foramen ovale'>卵円孔</span>を通る"]
  V2 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='infraorbital nerve'>眼窩下神経</span>"| M1["下眼瞼・頬・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='upper lip'>上口唇</span>"]
  V2 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='zygomatic nerve'>頬骨神経</span>"| M2["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='malar region'>頬骨部</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='temporal region'>側頭部</span>前方"]
  V3 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='auriculotemporal nerve, V3'>耳介側頭神経</span>"| D1["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='temporal region'>側頭部</span>・外耳道・耳介前方"]
  V3 -->|"頬神経"| D2["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='cheek'>頬部</span>皮膚"]
  V3 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='chin (mentum)'>オトガイ</span>神経"| D3["下口唇・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='chin (mentum)'>オトガイ</span>"]

顔面動静脈

はの枝で、下顎下腺の後面を通り、下顎下縁を越えて顔面表層へ回る。口角・を経て内眼角へ向かい、眼(の終枝)となる。頭皮の血流は主にが担う。

は下顎下縁を回って表層に出るので、そこで拍動を触れる。 終末の眼がの枝と吻合するため、周囲の感染や塞栓が 眼窩・頭蓋内へ及びうる(danger triangle)。

flowchart TD
  ECA["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='external carotid artery'>外頸動脈</span>"]
  ECA -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='facial artery'>顔面動脈</span>"| FA["下顎下腺後面を通り<br>下顎下縁で顔面表層へ回る"]
  ECA -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='superficial temporal'>浅側頭動脈</span>"| STA["耳下腺上縁を上行"]
  FA -->|"上行口蓋動脈(<span class='jp-term jp-term-diagram' title='soft palate'>軟口蓋</span>)"| B1["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='chin (mentum)'>オトガイ</span>下動脈(<span class='jp-term jp-term-diagram' title='chin (mentum)'>オトガイ</span>・下顎下部)<br>下唇動脈・上唇動脈(口唇)"]
  FA -->|"眼<span class='jp-term jp-term-diagram' title='angular artery'>角動脈</span>(外側鼻枝を出しつつ内眼角へ)"| ANG["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='ophthalmic artery'>眼動脈</span>の<span class='jp-term jp-term-diagram' title='dorsum of the nose (nasal bridge)'>鼻背</span>動脈と吻合"]
  STA -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontal branch'>前頭枝</span>・頭頂枝"| B5["頭皮<span class='jp-term jp-term-diagram' title='temporal region'>側頭部</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='vertex (parietal region)'>頭頂部</span>"]

は内眼角付近からとして始まり、から下顎下縁へ下行してと合流し、最終的に系へ還流する。やには弁が存在しうるため、感染波及を単純な「無弁性」だけでは説明しない。重要なのは、系とを結ぶ静脈交通と血流方向である。2

flowchart TD
  A2["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='angular vein'>眼角静脈</span><br>内眼角から起こる"]
  A2 ---|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='intraorbital'>眼窩内</span>へ入る"| SOV["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='superior ophthalmic vein'>上眼静脈</span>"]
  SOV --> CAV["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='cavernous sinus'>海綿静脈洞</span>"]
  A2 -->|"<span class='jp-term jp-term-diagram' title='facial vein'>顔面静脈</span>として下行"| FV["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='retromandibular vein'>下顎後静脈</span><span class='jp-term jp-term-diagram' title='ventral ramus'>前枝</span>と合流し<span class='jp-term jp-term-diagram' title='internal jugular vein'>内頸静脈</span>系へ"]

⚠️ 顔面の。 から両側口角を結ぶ三角内(鼻・周囲)の感染は、・などの静脈交通を介してへ波及しうる。3 この部位の・を圧出・切開すると、を誘発する危険がある。

耳下腺

耳下腺は最大の唾液腺で、表面からを貫くを通じて上顎第2付近のへ開く。

耳下腺内を通る重要構造は、外側から深部へ、顔面神経、、である。

まとめ

  • 頭皮はSCALPの5層で覚える。
  • は顔面神経支配で、皮膚を動かす。
  • 顔面感覚は三叉神経のV1・V2・V3が担う。
  • ・には弁が存在しうるが、両者との交通はからの感染波及路になりうる。
  • 耳下腺内を顔面神経が通るが、耳下腺分泌支配そのものではない。

出典

  1. 1.Functional anatomy of the trigeminal nerve(Neuro-Chirurgie・2009)三叉神経のV1・V2・V3はいずれも頭蓋底を出た後に末梢経路をとり、それぞれの標的へ枝を送る閲覧 2026-08-24
  2. 2.Ophthalmic and facial veins are not valveless(Clinical & Experimental Ophthalmology・2010)顔面静脈と上眼静脈には弁が存在しうるため、顔面感染の波及は無弁性ではなく静脈交通と血流方向で説明される閲覧 2026-08-24
  3. 3.Exploring the venous supply of the face: An illustrated overview of contemporary literature(JPRAS Open・2025)顔面静脈には頭蓋内静脈系との複雑で可変的な交通があり、眼角静脈などを介して海綿静脈洞へ波及しうる閲覧 2026-08-24