解剖学 · 7.1
頭部:頭蓋
Head — Skull (cranium)
🧠 頭蓋は「脳を入れる神経頭蓋 neurocranium神経頭蓋(neurocranium) neurocranium(神経頭蓋)」と「顔を作る顔面頭蓋 viscerocranium顔面頭蓋(viscerocranium) viscerocranium(顔面頭蓋)」に分けて読む。 骨名、縫合、泉門、頭蓋底の3つの頭蓋窩 cranial fossae頭蓋窩(cranial fossae) cranial fossae(頭蓋窩)、孔foramina 孔(foramina)foramina(孔) と通過物、顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) を地図として押さえる。
神経頭蓋と顔面頭蓋
| 区分 | 主な骨 |
|---|---|
| 神経頭蓋neurocranium神経頭蓋(neurocranium)neurocranium(神経頭蓋) | 前頭骨frontal bone前頭骨(frontal bone)frontal bone(前頭骨)、頭頂骨parietal頭頂骨(parietal)parietal(頭頂骨)、後頭骨occipital後頭骨(occipital)occipital(後頭骨)、側頭骨temporal bone側頭骨(temporal bone)temporal bone(側頭骨)、蝶形骨sphenoid蝶形骨(sphenoid)sphenoid(蝶形骨)、篩骨ethmoid篩骨(ethmoid)ethmoid(篩骨) |
| 顔面頭蓋viscerocranium顔面頭蓋(viscerocranium)viscerocranium(顔面頭蓋) | 上顎骨maxilla上顎骨(maxilla)maxilla(上顎骨)、下顎骨mandible下顎骨(mandible)mandible(下顎骨)、頬骨zygomatic bone頬骨(zygomatic bone)zygomatic bone(頬骨)、鼻骨nasal鼻骨(nasal)nasal(鼻骨)、涙骨lacrimal涙骨(lacrimal)lacrimal(涙骨)、口蓋骨palatine口蓋骨(palatine)palatine(口蓋骨)、鋤骨vomer鋤骨(vomer)vomer(鋤骨)、下鼻甲介inferior nasal concha下鼻甲介(inferior nasal concha)inferior nasal concha(下鼻甲介) |
神経頭蓋neurocranium 神経頭蓋(neurocranium)neurocranium(神経頭蓋) は脳と髄膜を保護し、顔面頭蓋viscerocranium 顔面頭蓋(viscerocranium)viscerocranium(顔面頭蓋) は眼窩、鼻腔、口腔の骨格を作る。 頭蓋は計22骨で、顔面頭蓋viscerocranium 顔面頭蓋(viscerocranium)viscerocranium(顔面頭蓋) は6種の左右一対の骨と、下顎骨mandible下顎骨(mandible)mandible(下顎骨)・鋤骨vomer 鋤骨(vomer)vomer(鋤骨) の2種の単独骨を合わせた14骨からなる。1 表の神経頭蓋 neurocranium 神経頭蓋(neurocranium) neurocranium(神経頭蓋) の欄は6つの名前だが、頭頂骨parietal 頭頂骨(parietal)parietal(頭頂骨) と側頭骨 temporal bone 側頭骨(temporal bone) temporal bone(側頭骨) が左右一対なので骨数では8である(22=神経頭蓋 neurocranium 神経頭蓋(neurocranium) neurocranium(神経頭蓋) 8+顔面頭蓋 viscerocranium 顔面頭蓋(viscerocranium) viscerocranium(顔面頭蓋) 14)。この22という数は耳小骨6個と舌骨を含めない数え方である。
縫合と泉門
| 構造 | 関係する骨 |
|---|---|
| 冠状縫合coronal suture冠状縫合(coronal suture)coronal suture(冠状縫合) | 前頭骨frontal bone 前頭骨(frontal bone)frontal bone(前頭骨) と頭頂骨 parietal頭頂骨(parietal) parietal(頭頂骨) |
| 矢状縫合sagittal suture矢状縫合(sagittal suture)sagittal suture(矢状縫合) | 左右の頭頂骨 parietal頭頂骨(parietal) parietal(頭頂骨) |
| ラムダ縫合lambdoid sutureラムダ縫合(lambdoid suture)lambdoid suture(ラムダ縫合) | 頭頂骨parietal 頭頂骨(parietal)parietal(頭頂骨) と後頭骨 occipital後頭骨(occipital) occipital(後頭骨) |
| 鱗状縫合squamous suture鱗状縫合(squamous suture)squamous suture(鱗状縫合) | 側頭骨temporal bone 側頭骨(temporal bone)temporal bone(側頭骨) と頭頂骨 parietal頭頂骨(parietal) parietal(頭頂骨) |
| 大泉門anterior fontanelle大泉門(anterior fontanelle)anterior fontanelle(大泉門) | 冠状縫合coronal suture 冠状縫合(coronal suture)coronal suture(冠状縫合) と矢状縫合 sagittal suture 矢状縫合(sagittal suture) sagittal suture(矢状縫合) の交点 |
| 小泉門posterior fontanelle小泉門(posterior fontanelle)posterior fontanelle(小泉門) | 矢状縫合sagittal suture 矢状縫合(sagittal suture)sagittal suture(矢状縫合) とラムダ縫合 lambdoid suture ラムダ縫合(lambdoid suture) lambdoid suture(ラムダ縫合) の交点 |
泉門は新生児の頭蓋で未骨化の膜性領域で、出生時の頭蓋変形 cranial deformity 頭蓋変形(cranial deformity) cranial deformity(頭蓋変形) と脳成長に対応する。泉門は全部で6つあるが、臨床的に重要なのは大泉門 anterior fontanelle 大泉門(anterior fontanelle) anterior fontanelle(大泉門) と小泉門 posterior fontanelle 小泉門(posterior fontanelle) posterior fontanelle(小泉門) である。大泉門anterior fontanelle 大泉門(anterior fontanelle)anterior fontanelle(大泉門) は1〜2歳ごろに閉鎖してブレグマと隣接する冠状縫合 coronal suture 冠状縫合(coronal suture) coronal suture(冠状縫合) になり、小泉門posterior fontanelle 小泉門(posterior fontanelle)posterior fontanelle(小泉門) は生後6〜8週ごろに閉鎖してラムダと隣接するラムダ縫合 lambdoid suture ラムダ縫合(lambdoid suture) lambdoid suture(ラムダ縫合) になる。 左右の前頭骨 frontal bone 前頭骨(frontal bone) frontal bone(前頭骨) を分ける前頭縫合 metopic suture 前頭縫合(metopic suture) metopic suture(前頭縫合) は通常生後3か月で閉鎖するが、9か月まで要することもある。1 ただし大泉門anterior fontanelle 大泉門(anterior fontanelle)anterior fontanelle(大泉門) の閉鎖時期の個人差 individual variation 個人差(individual variation) individual variation(個人差) は大きいので、上の数字は目安として押さえ、触診で評価するときは年齢と頭囲 head circumference 頭囲(head circumference) head circumference(頭囲) を併せて判断する(骨格系:頭蓋の泉門と縫合)。
⚠️ 縫合が早く閉じると頭蓋の形が変わる。 縫合が正常より早く癒合する頭蓋縫合早期癒合症Craniosynostosis頭蓋縫合早期癒合症(Craniosynostosis)Craniosynostosis(頭蓋縫合早期癒合症)では、頭蓋は癒合した縫合と平行に成長し、癒合した縫合に垂直な方向への成長が制限される(Virchowの法則Virchow's lawVirchowの法則(Virchow's law)Virchow's law(Virchowの法則))。だから頭形を見れば癒合した縫合が逆算 back-calculate 逆算(back-calculate) back-calculate(逆算) できる。
頭蓋窩
| 頭蓋窩cranial fossae頭蓋窩(cranial fossae)cranial fossae(頭蓋窩) | 主な内容 |
|---|---|
| 前頭蓋窩anterior cranial fossa前頭蓋窩(anterior cranial fossa)anterior cranial fossa(前頭蓋窩) | 前頭葉frontal lobe前頭葉(frontal lobe)frontal lobe(前頭葉)、篩板cribriform plate篩板(cribriform plate)cribriform plate(篩板) |
| 中頭蓋窩middle cranial fossa中頭蓋窩(middle cranial fossa)middle cranial fossa(中頭蓋窩) | 側頭葉temporal lobe側頭葉(temporal lobe)temporal lobe(側頭葉)、下垂体窩hypophyseal fossa下垂体窩(hypophyseal fossa)hypophyseal fossa(下垂体窩)、上眼窩裂superior orbital fissure上眼窩裂(superior orbital fissure)superior orbital fissure(上眼窩裂) |
| 後頭蓋窩posterior fossa後頭蓋窩(posterior fossa)posterior fossa(後頭蓋窩) | 小脳、脳幹、大後頭孔foramen magnum大後頭孔(foramen magnum)foramen magnum(大後頭孔) |
flowchart TD
A["頭蓋底"]
A --> B["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='anterior cranial fossa'>前頭蓋窩</span>:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='frontal lobe'>前頭葉</span>・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='olfactory nerve'>嗅神経</span>"]
A --> C["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='middle cranial fossa'>中頭蓋窩</span>:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='temporal lobe'>側頭葉</span>・下垂体・三叉神経"]
A --> D["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='posterior fossa'>後頭蓋窩</span>:脳幹・小脳"]
主要な孔と通過物
| 孔 | 通過物 |
|---|---|
| 篩板cribriform plate篩板(cribriform plate)cribriform plate(篩板) | 嗅神経olfactory nerve 嗅神経(olfactory nerve)olfactory nerve(嗅神経) (CN I) |
| 視神経管optic canal視神経管(optic canal)optic canal(視神経管) | 視神経(CN II)、眼動脈ophthalmic artery眼動脈(ophthalmic artery)ophthalmic artery(眼動脈) |
| 上眼窩裂superior orbital fissure上眼窩裂(superior orbital fissure)superior orbital fissure(上眼窩裂) | CN III, IV, V1, VI、上眼静脈superior ophthalmic vein上眼静脈(superior ophthalmic vein)superior ophthalmic vein(上眼静脈) |
| 正円孔foramen rotundum正円孔(foramen rotundum)foramen rotundum(正円孔) | 上顎神経maxillary nerve 上顎神経(maxillary nerve)maxillary nerve(上顎神経) (V2) |
| 卵円孔foramen ovale卵円孔(foramen ovale)foramen ovale(卵円孔) | 下顎神経mandibular nerve, V3 下顎神経(mandibular nerve, V3)mandibular nerve, V3(下顎神経) (V3) |
| 棘孔foramen spinosum棘孔(foramen spinosum)foramen spinosum(棘孔) | 中硬膜動脈middle meningeal artery中硬膜動脈(middle meningeal artery)middle meningeal artery(中硬膜動脈)、中硬膜静脈、下顎神経mandibular nerve, V3 下顎神経(mandibular nerve, V3)mandibular nerve, V3(下顎神経) の反回髄膜枝(棘孔foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum)foramen spinosum(棘孔) 神経)2 |
| 内耳孔internal acoustic meatus内耳孔(internal acoustic meatus)internal acoustic meatus(内耳孔) | 顔面神経、内耳神経vestibulocochlear nerve (CN VIII)内耳神経(vestibulocochlear nerve (CN VIII))vestibulocochlear nerve (CN VIII)(内耳神経)、迷路動脈 |
| 頸静脈孔jugular foramen頸静脈孔(jugular foramen)jugular foramen(頸静脈孔) | CN IX, X, XI、S状静脈洞sigmoid sinusS状静脈洞(sigmoid sinus)sigmoid sinus(S状静脈洞)・下錐体静脈洞(内頸静脈internal jugular vein 内頸静脈(internal jugular vein)internal jugular vein(内頸静脈) 球へ移行)3 |
| 頸動脈管 | 内頸動脈internal carotid artery, ICA内頸動脈(internal carotid artery, ICA)internal carotid artery, ICA(内頸動脈)、内頸動脈internal carotid artery, ICA 内頸動脈(internal carotid artery, ICA)internal carotid artery, ICA(内頸動脈) 神経叢(交感) |
| 茎乳突孔stylomastoid foramen茎乳突孔(stylomastoid foramen)stylomastoid foramen(茎乳突孔) | 顔面神経(頭蓋外への出口。ここから耳下腺内へ入る) |
| 舌下神経管hypoglossal canal舌下神経管(hypoglossal canal)hypoglossal canal(舌下神経管) | 舌下神経hypoglossal nerve 舌下神経(hypoglossal nerve)hypoglossal nerve(舌下神経) (CN XII) |
| 大後頭孔foramen magnum大後頭孔(foramen magnum)foramen magnum(大後頭孔) | 延髄、椎骨動脈vertebral artery椎骨動脈(vertebral artery)vertebral artery(椎骨動脈)、CN XIの脊髄根 spinal roots脊髄根(spinal roots) spinal roots(脊髄根) |
💡 孔は神経の出口地図。 三叉神経はV1が上眼窩裂 superior orbital fissure上眼窩裂(superior orbital fissure) superior orbital fissure(上眼窩裂)、V2が正円孔 foramen rotundum正円孔(foramen rotundum) foramen rotundum(正円孔)、V3が卵円孔 foramen ovale 卵円孔(foramen ovale) foramen ovale(卵円孔) を通る。
⭐ 棘孔foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum)foramen spinosum(棘孔) は「動脈だけの孔」ではない。 下顎神経mandibular nerve, V3 下顎神経(mandibular nerve, V3)mandibular nerve, V3(下顎神経) (V3)の反回髄膜枝である棘孔 foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum) foramen spinosum(棘孔) 神経は、棘孔foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum)foramen spinosum(棘孔) から頭蓋腔 cranial cavity 頭蓋腔(cranial cavity) cranial cavity(頭蓋腔) へ戻り、中硬膜動脈middle meningeal artery 中硬膜動脈(middle meningeal artery)middle meningeal artery(中硬膜動脈) とその枝に沿って中頭蓋窩middle cranial fossa 中頭蓋窩(middle cranial fossa)middle cranial fossa(中頭蓋窩) の硬膜の感覚を担う。中硬膜静脈も同じ孔を通り、翼突筋静脈叢pterygoid venous plexus 翼突筋静脈叢(pterygoid venous plexus)pterygoid venous plexus(翼突筋静脈叢) や海綿静脈洞 cavernous sinus 海綿静脈洞(cavernous sinus) cavernous sinus(海綿静脈洞) へ注ぐ。2
顎関節
顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) は、下顎頭head of mandible 下顎頭(head of mandible)head of mandible(下顎頭) と側頭骨 temporal bone 側頭骨(temporal bone) temporal bone(側頭骨) の下顎窩 mandibular fossa下顎窩(mandibular fossa) mandibular fossa(下顎窩)・関節結節articular tubercle 関節結節(articular tubercle)articular tubercle(関節結節) で作る滑膜性関節 synovial joint 滑膜性関節(synovial joint) synovial joint(滑膜性関節) である。関節円板articular disc関節円板(articular disc)articular disc(関節円板)・靭帯・咀嚼筋muscles of mastication 咀嚼筋(muscles of mastication)muscles of mastication(咀嚼筋) のどこが破綻しても症状になるため、この構造は顎関節症temporomandibular disorder顎関節症(temporomandibular disorder)temporomandibular disorder(顎関節症)を読むための土台になる。
| 構造 | ポイント |
|---|---|
| 関節円板articular disc関節円板(articular disc)articular disc(関節円板) | 関節腔joint cavity 関節腔(joint cavity)joint cavity(関節腔) を上下に分け、滑走gliding 滑走(gliding)gliding(滑走) と回転を可能にする |
| 外側靭帯lateral ligament 外側靭帯(lateral ligament)lateral ligament(外側靭帯) (顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) 靭帯) | 頬骨弓zygomatic arch 頬骨弓(zygomatic arch)zygomatic arch(頬骨弓) の外側面と下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) の頸に付き関節運動を制限する短く細い線維束 fascicle 線維束(fascicle) fascicle(線維束) と記述されてきたが、靭帯性のものと明瞭な構造を持たないものの2型に分かれ、独立した線維構造が認められない例もある45 |
| 蝶下顎靭帯sphenomandibular ligament蝶下顎靭帯(sphenomandibular ligament)sphenomandibular ligament(蝶下顎靭帯) | 蝶形骨sphenoid 蝶形骨(sphenoid)sphenoid(蝶形骨) 棘から下顎小舌 lingula 小舌(lingula) lingula(小舌) へ張る。開口が約10度を超えた後の下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) の過度な滑走 gliding 滑走(gliding) gliding(滑走) を抑える6 |
| 茎突下顎靭帯stylomandibular ligament茎突下顎靭帯(stylomandibular ligament)stylomandibular ligament(茎突下顎靭帯) | 茎状突起styloid process 茎状突起(styloid process)styloid process(茎状突起) から下顎枝 mandibular ramus 下顎枝(mandibular ramus) mandibular ramus(下顎枝) 後縁・下顎角angle of the mandible 下顎角(angle of the mandible)angle of the mandible(下顎角) へ張る。深頸筋膜deep cervical fascia 深頸筋膜(deep cervical fascia)deep cervical fascia(深頸筋膜) (耳下腺筋膜)の肥厚で、下顎の過度な前突を制限する6 |
| 円板靭帯(内側・外側の側副靭帯 collateral ligaments側副靭帯(collateral ligaments) collateral ligaments(側副靭帯)) | 関節円板articular disc 関節円板(articular disc)articular disc(関節円板) から下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) の内側極・外側極へ付き、円板を下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) に固定する6 |
開口では、初期に下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) が回転し、その後、関節円板articular disc 関節円板(articular disc)articular disc(関節円板) とともに前方へ滑走 gliding 滑走(gliding) gliding(滑走) する。回転が先、滑走gliding 滑走(gliding)gliding(滑走) が後という順序が原則である。6
⭐ 外側靭帯lateral ligament 外側靭帯(lateral ligament)lateral ligament(外側靭帯) は「独立した1本の靭帯」とは限らない。 この靭帯は従来、頬骨弓zygomatic arch 頬骨弓(zygomatic arch)zygomatic arch(頬骨弓) の外側面と下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) の頸に付いて関節運動を制限する短く細い線維束 fascicle 線維束(fascicle) fascicle(線維束) と記述され、顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) の安定化に大きく寄与すると考えられてきた。4 しかしヒト屍体 cadaver 屍体(cadaver) cadaver(屍体) の形態学的研究では、外側靭帯lateral ligament 外側靭帯(lateral ligament)lateral ligament(外側靭帯) は靭帯性のものと明瞭な構造を持たないものの2型に分かれ、コラーゲン束を含む鞘状構造は主に後方領域 posterior region 後方領域(posterior region) posterior region(後方領域) に認められる。5 成人屍体 cadaver 屍体(cadaver) cadaver(屍体) 6体9関節を調べた2025年の研究では、どの標本でも外側部 lateral side 外側部(lateral side) lateral side(外側部) に独立した線維構造は認められず、咬筋masseter 咬筋(masseter)masseter(咬筋) 筋膜が外側の関節包 articular capsule 関節包(articular capsule) articular capsule(関節包) へ連続し、咬筋masseter 咬筋(masseter)masseter(咬筋) と側頭筋 temporalis 側頭筋(temporalis) temporalis(側頭筋) の筋束 fascicle 筋束(fascicle) fascicle(筋束) が頬骨弓 zygomatic arch 頬骨弓(zygomatic arch) zygomatic arch(頬骨弓) の下方で関節包 articular capsule 関節包(articular capsule) articular capsule(関節包) に連続していた。著者らは、顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) を動的に安定化しているのは単一の靭帯ではなく筋・腱・筋膜・関節包articular capsule 関節包(articular capsule)articular capsule(関節包) の複合体だと結論 conclusion 結論(conclusion) conclusion(結論) している。4
💡 「何を制限するのか」も一様ではない。 力学モデルによる古典的な考察 discussion 考察(discussion) discussion(考察) では、顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) 靭帯は開口とともに張ってブランコの鎖のように働き、下顎は靭帯の下顎頭 head of mandible 下顎頭(head of mandible) head of mandible(下顎頭) 側で最も下方の付着部を中心に回転しつつ、関節結節articular tubercle 関節結節(articular tubercle)articular tubercle(関節結節) 側で最も後方の付着部を中心に振れる。この靭帯の機能的な利点は、下顎頭head of mandible 下顎頭(head of mandible)head of mandible(下顎頭) が関節結節 articular tubercle 関節結節(articular tubercle) articular tubercle(関節結節) の下を通過するまで下顎頭head of mandible 下顎頭(head of mandible)head of mandible(下顎頭) を側頭骨 temporal bone 側頭骨(temporal bone) temporal bone(側頭骨) に近づけて保つことにあるとされる。7 「外側靭帯lateral ligament 外側靭帯(lateral ligament)lateral ligament(外側靭帯) =後方脱臼 posterior dislocation 後方脱臼(posterior dislocation) posterior dislocation(後方脱臼) を制限」という一行で覚えると、この開口運動そのものの制動 restraint (biomechanical, e.g. ligament function)制動(restraint (biomechanical, e.g. ligament function)) restraint (biomechanical, e.g. ligament function)(制動)という側面が落ちる——「では何を制限しているのか」に対して、少なくともこの力学モデルが与えている答えがこれである。ただしこれは力学モデルによる考察 discussion 考察(discussion) discussion(考察) であって計測 measuring 計測(measuring) measuring(計測) 研究ではないので、確定した所見としてではなく1つの説明として押さえる。
まとめ
- 頭蓋は神経頭蓋 neurocranium 神経頭蓋(neurocranium) neurocranium(神経頭蓋) と顔面頭蓋 viscerocranium 顔面頭蓋(viscerocranium) viscerocranium(顔面頭蓋) に分ける。
- 頭蓋底は前・中・後頭蓋窩posterior fossa 後頭蓋窩(posterior fossa)posterior fossa(後頭蓋窩) に分かれる。
- 孔と通過する脳神経・血管を対応させて覚える。棘孔foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum)foramen spinosum(棘孔) は中硬膜動静脈だけでなく棘孔 foramen spinosum 棘孔(foramen spinosum) foramen spinosum(棘孔) 神経も通す。
- 泉門は6つあり、大泉門anterior fontanelle 大泉門(anterior fontanelle)anterior fontanelle(大泉門) は1〜2歳、小泉門posterior fontanelle 小泉門(posterior fontanelle)posterior fontanelle(小泉門) は生後6〜8週で閉じる。ただし大泉門 anterior fontanelle 大泉門(anterior fontanelle) anterior fontanelle(大泉門) の閉鎖時期の個人差 individual variation 個人差(individual variation) individual variation(個人差) は大きい。
- 顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) は関節円板 articular disc 関節円板(articular disc) articular disc(関節円板) を持ち、回転と滑走 gliding 滑走(gliding) gliding(滑走) を組み合わせて開口する。
- 外側靭帯lateral ligament 外側靭帯(lateral ligament)lateral ligament(外側靭帯) (顎関節temporomandibular joint (TMJ) 顎関節(temporomandibular joint (TMJ))temporomandibular joint (TMJ)(顎関節) 靭帯)は独立した線維束 fascicle 線維束(fascicle) fascicle(線維束) として認められない例があり、単一の靭帯ではなく筋・腱・筋膜・関節包articular capsule 関節包(articular capsule)articular capsule(関節包) の複合体が関節を安定化しているとする報告がある。
出典
- 1.Anatomy, Head and Neck, Skull(StatPearls (NCBI Bookshelf)・2023)全文を確認した(本文の更新表示は2023年11月9日。PubMed側の掲載年は2026年だがこれは書籍の年で、章の改訂年は2023年である)。頭蓋は大多数の成人標本で22骨からなり、脳を守る神経頭蓋と顔を作る顔面頭蓋に分けられる。顔面頭蓋は14骨で、下鼻甲介・鼻骨・上顎骨・口蓋骨・涙骨・頬骨の各2骨と、下顎骨・鋤骨からなる。泉門は6つあり、そのうち大泉門と小泉門が最も顕著で臨床的に重要である。大泉門は1〜2歳ごろに閉鎖してブレグマと隣接する冠状縫合になり、小泉門は生後6〜8週ごろに閉鎖してラムダと隣接するラムダ縫合になる。前頭縫合は通常生後3か月で閉鎖するが9か月まで要することもある閲覧 2026-09-08
- 2.Anatomy, Head and Neck: Foramen Spinosum(StatPearls (NCBI Bookshelf)・2026)全文を確認した(本文の更新表示は2026年6月4日)。棘孔を通るのは中硬膜動脈・中硬膜静脈と、下顎神経(CN V3)の反回髄膜枝である棘孔神経の3つである。棘孔神経は棘孔から頭蓋腔へ戻り、中硬膜動脈とその枝に沿って中頭蓋窩の硬膜を支配する。中硬膜静脈は主に翼突筋静脈叢と海綿静脈洞へ注ぐ。棘孔が欠如する場合は中硬膜血管と同じ髄膜枝が卵円孔を通ることがある。閲覧 2026-09-07
- 3.The jugular foramen: microsurgical anatomy and operative approaches(Neurosurgery・1997)頸静脈孔にはS状静脈洞と下錐体静脈洞を受ける静脈区画、およびCN IX・X・XIが通る神経区画がある閲覧 2026-08-24
- 4.Anatomical examination of the relationship between the temporomandibular joint capsule and lateral ligament: a cadaveric study(International Journal of Oral and Maxillofacial Surgery・2025)抄録を確認した(全文は出版社が非公開で未取得)。顎関節の外側靭帯は従来、頬骨弓の外側面と下顎頭の頸に付いて関節運動を制限する短く細い線維束と記述され、顎関節の安定化に大きく寄与すると考えられてきたが、その存在自体には議論があると述べている。成人屍体6体9関節(5関節を肉眼的、4関節を組織学的に検討)で、肉眼的には咬筋筋膜が外側の関節包へ連続し、どの標本でも外側部に独立した線維構造は認められなかった。組織学的には咬筋と側頭筋の筋束が頬骨弓の下方で関節包に連続していた。著者らは顎関節の動的な安定化を担うのは筋・腱・筋膜・関節包の複合体であると結論している閲覧 2026-09-08
- 5.Morphology of the lateral ligament in the human temporomandibular joint(Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology, Oral Radiology, and Endodontology・1996)抄録を確認した(全文は未取得)。ヒト顎関節の外側靭帯の形態は、靭帯性のものと明瞭な構造を持たないものの2型に分かれる。走査電子顕微鏡ではコラーゲン束を含む鞘状構造が主に外側靭帯の後方領域に認められ、その膠原線維骨格には主にIII型コラーゲンが分布していた。この鞘状構造と外側靭帯の他の構成要素は、顎運動の際にエネルギーを蓄え関節包を応力と張力から保護すると述べている閲覧 2026-09-08
- 6.Anatomy, Head and Neck, Temporomandibular Joint(StatPearls (NCBI Bookshelf)・2025)全文を確認した(本文の更新表示は2025年9月8日)。蝶下顎靭帯は蝶形骨棘に起こり下顎小舌へ付き、開口が約10度を超えた後の下顎頭の過度な滑走から顎関節を守る。茎突下顎靭帯は茎状突起から下顎枝後縁・下顎角へ張る深頸筋膜(耳下腺筋膜)の肥厚で、下顎の過度な前突を制限する。円板靭帯は関節円板から下顎頭の内側極・外側極へ付き円板を下顎頭に固定する。開口時は回転が滑走に先行する。なお本章は外側靭帯(顎関節靭帯)の節を立てておらず、全文で「temporomandibular ligament」は0回、「lateral ligament」は円板靭帯(collateral ligament)の記述と参考文献にしか現れない。閲覧 2026-09-07
- 7.The temporomandibular ligament and the articular eminence as constraints during jaw opening(Journal of Oral Rehabilitation・1989)抄録を確認した(全文は未取得)。開口時に下顎が両下顎頭の中心を通る軸で回転しつつ関節結節を滑り下るという通説には裏づけとなるデータが無いと論じ、開口時に働く制動は関節結節と顎関節靭帯(TM ligament)の2つであるとする。顎関節靭帯は開口とともに張り、ブランコの鎖のように働いて、下顎は靭帯の下顎頭側で最も下方の付着部を中心に回転し、関節結節側で最も後方の付着部を中心に振れる。顎関節靭帯の機能的な利点は、下顎頭が関節結節の下を通過するまで下顎頭を側頭骨に近づけて保つことにあるとする。力学モデルによる考察であって計測研究ではない閲覧 2026-09-08