Pathophysiology

Pathophysiology · 1-25

女性ホルモン調節の異常

Disorders of female hormonal regulation

応用トピック
消化管疾患 症例3
症状
高アンドロゲン血症多毛症

🧠 2大病態を対比で覚える: PMOS は「アンドロゲン高・LH/FSH高・肥満/インスリン抵抗性」、FHA()は「アンドロゲン低・LH/FSH低・低エネルギー(ダイエット/運動)」。どちらも無月経だが原因は正反対。

女性性ホルモンの調節

  • GnRH → FSH+LH → 卵巣
  • FSH → エストロゲン
  • LH → +アンドロゲン(→ アロマターゼでエストラジオール)。

女性性ホルモン調節(<span class="jp-term jp-term-first"><span class="jp-term-ja">視床下部-下垂体-卵巣軸</span><span class="jp-term-en">hypothalamic-pituitary-ovarian axis</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>視床下部-下垂体-卵巣軸(hypothalamic-pituitary-ovarian axis)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>hypothalamic-pituitary-ovarian axis(視床下部-下垂体-卵巣軸)</span></span>)の図。視床下部の<span class="jp-term jp-term-first"><span class="jp-term-ja">パルス状</span><span class="jp-term-en">pulsatile</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>パルス状(pulsatile)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>pulsatile(パルス状)</span></span> GnRH分泌が<span class="jp-term jp-term-first"><span class="jp-term-ja">下垂体前葉</span><span class="jp-term-en">anterior pituitary</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>下垂体前葉(anterior pituitary)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>anterior pituitary(下垂体前葉)</span></span>のFSH・LHを促し、卵巣で<span class="jp-term jp-term-first"><span class="jp-term-ja">卵胞発育</span><span class="jp-term-en">follicular development</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>卵胞発育(follicular development)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>follicular development(卵胞発育)</span></span>・排卵・黄体形成を起こす。FSHは<span class="jp-term"><span class="jp-term-ja">顆粒膜細胞</span><span class="jp-term-en">granulosa cell</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>顆粒膜細胞(granulosa cell)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>granulosa cell(顆粒膜細胞)</span></span>からエストロゲンと<span class="jp-term"><span class="jp-term-ja">インヒビン</span><span class="jp-term-en">inhibin</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>インヒビン(inhibin)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>inhibin(インヒビン)</span></span>、LHはthecaからアンドロゲン/<span class="jp-term"><span class="jp-term-ja">プロゲスチン</span><span class="jp-term-en">progestin</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>プロゲスチン(progestin)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>progestin(プロゲスチン)</span></span>と排卵を担う。エストロゲン(E2)とプロゲステロン(P4)は低〜中濃度では負のフィードバックでGnRH/FSH/LHを抑制し、排卵前の高E2持続は正のフィードバックで<span class="jp-term jp-term-first"><span class="jp-term-ja">LHサージ</span><span class="jp-term-en">LH surge</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>LHサージ(LH surge)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>LH surge(LHサージ)</span></span>を起こす。<span class="jp-term"><span class="jp-term-ja">インヒビン</span><span class="jp-term-en">inhibin</span><span class="jp-term-pair jp-term-ja-en" data-pagefind-ignore>インヒビン(inhibin)</span><span class="jp-term-pair jp-term-en-ja" data-pagefind-ignore>inhibin(インヒビン)</span></span>はFSHを選択的に抑制する。

無月経

機能性視床下部性無月経

💡 エネルギー不足が GnRH を止める。 (脂肪量のシグナル)が GnRH を支えており、ダイエット/↓ → GnRH↓。強いストレスは CRH↑ で GnRH を抑制。

  • 病態: /ダイエット → ↓ → GnRH↓;強い身体的ストレス → CRH↑ → GnRH↓。
  • 帰結:
    • ACTH/コルチゾール↑
    • FSH/LH/エストラジオール↓
    • TSH/T3↓

多嚢胞性卵巣症候群(PMOS、旧PCOS)

女性の 5–20%。2026年5月、国際的な合意を経て名称が polyendocrine metabolic ovarian syndrome(PMOS) に改められた(旧称:polycystic ovary syndrome、PMOS)。卵巣に見えるのは発育が停止したであって真の病的嚢胞ではなく、「多嚢胞性」という呼称が病態を正しく表していないことが改称の理由の一つである。

flowchart TD
  N["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='pulsatile'>拍動性</span>GnRHの異常 → LH↑・FSH↓(LH≥2×)"] --> TH["<span class='jp-term jp-term-diagram' title='theca cell'>莢膜細胞</span> → <span class='jp-term jp-term-diagram' title='androstenedione'>アンドロステンジオン</span>/テストステロン↑"]
  TH --> MET["代謝:<span class='jp-term jp-term-diagram' title='visceral fat'>内臓脂肪</span>↑・<span class='jp-term jp-term-diagram' title='adiponectin'>アディポネクチン</span>(adiponectin)↓ → インスリン抵抗性 → <span class='jp-term jp-term-diagram' title='hyperinsulinemia'>高インスリン血症</span>"]
  MET --> HI["遊離IGF↑・SHBG↓ → <span class='jp-term jp-term-diagram' title='free testosterone'>遊離テストステロン</span>↑ → AMH↑"]
  HI --> FA["FSH遮断 → <span class='jp-term jp-term-diagram' title='follicular arrest'>卵胞停止</span>"]
  TH --> FA
  FA --> PCO["多嚢胞性卵巣"]

病態機序

  • 神経内分泌: GnRH 異常 → LH↑、FSH↓ → /テストステロン↑。がエストラジオールに変換 → (→ 癌)。
  • 代謝: ↓ → ↑、↓ → インスリン抵抗性 → 高血糖+
  • : 遊離IGF↑、SHBG↓ → ↑ → AMH↑ → FSH遮断 → 多嚢胞性卵巣

診断

成人では次の3項目のうち 2項目を満たし、他原因を除外して診断する。

  1. / 2.  3. (超音波)
  • 2023年の国際エビデンスガイドラインでは、成人に限り3.の超音波の代わりに 血清AMH を用いてよい。月経不順との両方が揃っていれば超音波もAMHも不要。
  • 思春期では 1.と2.の両方が必須で、超音波・AMH は特異度が低いため用いない。

症状

PMOS vs FHA

特徴 PMOS FHA
アンドロゲン 高い 低い/正常
LH/FSH 比 高い 低い
関連 肥満/インスリン抵抗性 ダイエット/低エネルギー